Η σιωπηλή γλώσσα της έντασης, της κούρασης και των συναισθημάτων που δεν πρόλαβαν να γίνουν λέξεις.
Υπάρχουν στιγμές που λέμε πως είμαστε καλά, ενώ κάτι μέσα μας έχει ήδη αρχίσει να βαραίνει. Συνεχίζουμε τη μέρα μας, απαντάμε σε μηνύματα, δουλεύουμε, χαμογελάμε, κι όμως το σώμα στέλνει μικρά, σχεδόν ανεπαίσθητα σήματα ότι κάτι δεν έχει ειπωθεί. Ένα σφίξιμο στο στομάχι, μια ανεξήγητη κούραση, μια ένταση στους ώμους που δεν φεύγει με ξεκούραση. Δεν είναι πάντα εύκολο να αναγνωρίσουμε τι νιώθουμε τη στιγμή που συμβαίνει, πολλές φορές το σώμα καταγράφει πρώτο αυτό που η σκέψη θα καταλάβει αργότερα.
Υπάρχουν περίοδοι όπου το σώμα αρχίζει να μιλά πριν ακόμη προλάβουμε να βρούμε τις λέξεις. Μια ανάγκη για γλυκό μετά από μια δύσκολη μέρα, ένας ύπνος που δεν ξεκουράζει, μια αίσθηση φουσκώματος ή έντασης χωρίς προφανή εξήγηση. Πολλοί άνθρωποι αναρωτιούνται αν «είναι στο μυαλό τους». Κι όμως, συχνά συμβαίνει το αντίθετο: είναι στο σώμα τους πριν γίνει συνειδητή σκέψη.
Στην καθημερινότητα έχουμε μάθει να δίνουμε προτεραιότητα στη λογική, να εξηγούμε τα πάντα με όρους που μοιάζουν πρακτικοί και μετρήσιμοι. Όμως η ανθρώπινη εμπειρία δεν λειτουργεί μόνο με βάση αυτό που καταλαβαίνουμε συνειδητά. Το νευρικό σύστημα καταγράφει, επεξεργάζεται και αντιδρά πολύ πριν η σκέψη οργανώσει το συναίσθημα. Το σώμα θυμάται εκεί όπου ο νους προσπαθεί ακόμη να καταλάβει τι συμβαίνει.
Η σύγχρονη ψυχολογία και η νευροβιολογία μιλούν όλο και περισσότερο για τη στενή σχέση ανάμεσα στο συναίσθημα και στη σωματική εμπειρία. Σε επίπεδο εγκεφάλου, δομές όπως η αμυγδαλή και το αυτόνομο νευρικό σύστημα ενεργοποιούνται πολύ πιο γρήγορα από τον προμετωπιαίο φλοιό, ο οποίος είναι υπεύθυνος για τη συνειδητή κατανόηση και τη λεκτική επεξεργασία. Αυτό σημαίνει ότι ο οργανισμός μπορεί να αντιδρά σε ένα ερέθισμα ως «απειλή» ή ένταση πριν ακόμη ο άνθρωπος προλάβει να εξηγήσει τι αισθάνεται. Όταν η ενεργοποίηση παρατείνεται, αυξάνονται ορμόνες όπως η κορτιζόλη και η αδρεναλίνη, επηρεάζοντας τον ύπνο, την όρεξη, την πέψη και τη μυϊκή ένταση. Με έναν τρόπο, το σώμα προσπαθεί να ολοκληρώσει μια αντίδραση που το συναίσθημα δεν έχει ακόμη εκφράσει.
Στην ψυχοθεραπευτική διαδικασία συναντάμε συχνά ανθρώπους που περιγράφουν πρώτα το σύμπτωμα και μετά την ιστορία. Λένε «δεν κοιμάμαι», «κουράζομαι χωρίς λόγο», «νιώθω πίεση στο στήθος», και μόνο όταν τους δοθεί χώρος αρχίζουν να συνδέουν αυτά τα σημάδια με καταστάσεις έντασης, σχέσεις που τους ενεργοποιούν ή εμπειρίες που δεν βρήκαν ποτέ τον χρόνο να επεξεργαστούν. Το σώμα δεν περιμένει την άδεια της σκέψης για να αντιδράσει, λειτουργεί ως ένα σύστημα προστασίας που προσπαθεί να ρυθμίσει όσα δεν έχουν ακόμη ειπωθεί.
Παράλληλα, πολλοί άνθρωποι έχουν μάθει να αγνοούν τα πρώτα σημάδια. Έχουν εκπαιδευτεί να «αντέχουν», να λειτουργούν, να συνεχίζουν, ακόμη κι όταν η εσωτερική τους εμπειρία ζητά παύση. Έτσι, το σώμα γίνεται η πρώτη γλώσσα που εκφράζει αυτό που η ψυχή καθυστερεί να παραδεχτεί. Μια εξάντληση που εμφανίζεται ξαφνικά, μια ευαισθησία σε τροφές, ένας πονοκέφαλος που επιμένει, μπορεί να είναι μια υπενθύμιση ότι κάτι μέσα μας ζητά ρυθμό, χώρο ή φροντίδα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε σωματικό σύμπτωμα είναι ψυχολογικό ούτε ότι πρέπει να αγνοούμε την ιατρική διάσταση. Η ουσιαστική φροντίδα προϋποθέτει συνεργασία σώματος και νου. Όταν αποκλείονται οργανικά αίτια, τότε ανοίγεται ένα πεδίο κατανόησης όπου ο άνθρωπος μπορεί να ακούσει τι προσπαθεί να του πει η ίδια του η εμπειρία. Η ψυχοθεραπεία συχνά λειτουργεί ως χώρος μετάφρασης: εκεί όπου το σφίξιμο γίνεται συναίσθημα και το σύμπτωμα αποκτά νόημα.
Ίσως τελικά το ζητούμενο να μην είναι να σταματήσει το σώμα να μιλά, αλλά να μάθουμε να το ακούμε πριν χρειαστεί να φωνάξει. Γιατί όταν δίνουμε χώρο στα συναισθήματα να εκφραστούν, το σώμα δεν χρειάζεται να σηκώσει μόνο του το βάρος της ιστορίας μας. Και τότε, αυτό που κάποτε εμφανιζόταν ως ένταση ή κόπωση μπορεί να μετατραπεί σε μια βαθύτερη σχέση με τον εαυτό μας, μια σχέση όπου το σώμα δεν είναι αντίπαλος αλλά σύμμαχος στη διαδικασία της κατανόησης και της αλλαγής.
Κυριακή Λέντζιου
Κλινική Ψυχολόγος BSc, MSc, PhD© – Ψυχοθεραπεύτρια
