“H Ψυχολογία του Ψέματος: Το Αόρατο Κόστος που Διαβρώνει μια Σχέση”

«Δεν ήταν κάτι μεγάλο… ένα μικρό ψέμα ήταν», μου είπε κάποτε μια θεραπευόμενη κατά τη διάρκεια μιας συνεδρίας. «Αλλά από εκείνη τη στιγμή κάτι άλλαξε. Δεν τον κοιτούσα πια με τον ίδιο τρόπο».

Στις ανθρώπινες σχέσεις το ψέμα σπάνια εμφανίζεται ξαφνικά σαν μια μεγάλη καταστροφή που ανατρέπει τα πάντα μέσα σε μια στιγμή. Πολύ συχνότερα ξεκινά σχεδόν αθόρυβα, μέσα από μια μικρή απόκρυψη, μια μισή αλήθεια ή μια λεπτομέρεια που απλώς παραλείπεται. Στην αρχή μπορεί να μοιάζει ασήμαντο, σχεδόν αθώο. Και όμως, πολλές φορές αυτό το μικρό ρήγμα αρκεί για να αρχίσει σιγά σιγά να διαβρώνεται το πιο εύθραυστο και πολύτιμο στοιχείο μιας σχέσης, η εμπιστοσύνη.

Το ψέμα ως μια παράλληλη πραγματικότητα

Το ψέμα δεν είναι απλώς μια ανακριβής πληροφορία, αλλά μια πράξη που δημιουργεί σταδιακά μια παράλληλη πραγματικότητα. Από τη μία πλευρά υπάρχει αυτό που πραγματικά συμβαίνει και από την άλλη εκείνο που τελικά παρουσιάζεται στον άλλον. Όσο περισσότερο διατηρείται αυτή η απόσταση ανάμεσα στις δύο εκδοχές της πραγματικότητας, τόσο περισσότερο μεγαλώνει και το χάσμα ανάμεσα στους δύο ανθρώπους.

Συχνά, όταν μιλάμε για ψέματα στις σχέσεις, το μυαλό μας πηγαίνει αυθόρμητα σε μεγάλες προδοσίες ή δραματικά γεγονότα. Στην πραγματικότητα όμως οι περισσότερες σχέσεις δεν διαβρώνονται από ένα μόνο γεγονός. Διαβρώνονται σταδιακά, καθώς μικρές στιγμές έλλειψης ειλικρίνειας συσσωρεύονται με τον χρόνο και αρχίζουν αργά να αλλάζουν την ποιότητα της σύνδεσης

Γιατί οι άνθρωποι λένε ψέματα στις σχέσεις

Η ψυχολογία δείχνει ότι οι άνθρωποι δεν λένε πάντα ψέματα επειδή θέλουν συνειδητά να εξαπατήσουν τον άλλον. Πολύ συχνά το ψέμα γεννιέται από φόβο, όπως ο φόβος της σύγκρουσης, ο φόβος της απόρριψης ή ακόμη και ο φόβος ότι η αλήθεια μπορεί να πληγώσει ή να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο μας βλέπει ο άλλος.

Σε αρκετές περιπτώσεις λοιπόν το ψέμα λειτουργεί σαν ένας μηχανισμός άμυνας. Ο άνθρωπος προσπαθεί να προστατεύσει τον εαυτό του από μια δύσκολη συζήτηση, από την εμπειρία της ενοχής ή της ντροπής ή ακόμη και από την πιθανότητα να χάσει τη σχέση. Ωστόσο αυτό που αρχικά μοιάζει προστατευτικό συχνά καταλήγει να γίνεται επιβαρυντικό, καθώς δημιουργεί περισσότερη ένταση από εκείνη που προσπαθούσε να αποφύγει.

Το ψυχικό κόστος του ψέματος

Η διατήρηση ενός ψεύδους έχει σχεδόν πάντα και ένα εσωτερικό κόστος. Ο άνθρωπος χρειάζεται να θυμάται τι έχει πει, να διαχειρίζεται τον φόβο μήπως αποκαλυφθεί και να ζει με μια συνεχή εσωτερική ένταση ανάμεσα στην αλήθεια και στην κατασκευασμένη εκδοχή της πραγματικότητας που έχει δημιουργήσει.

Η κοινωνική ψυχολογία έχει δείξει ότι η διαρκής απόκρυψη της αλήθειας μπορεί να αυξήσει το άγχος και να δημιουργήσει ένα έντονο αίσθημα εσωτερικής ασυμφωνίας. Με άλλα λόγια, το ψέμα δεν επιβαρύνει μόνο τη σχέση. Πολύ συχνά επιβαρύνει και τον ίδιο τον άνθρωπο που το χρησιμοποιεί, καθώς τον φέρνει αντιμέτωπο με μια εσωτερική σύγκρουση που διαρκεί όσο το ψέμα παραμένει ενεργό.

Το τραύμα εμπιστοσύνης

Από την άλλη πλευρά, για τον άνθρωπο που ανακαλύπτει το ψέμα η εμπειρία είναι συνήθως πολύ πιο βαθιά από το ίδιο το γεγονός. Αυτό που τραυματίζεται δεν είναι μόνο η πληροφορία που αποκαλύπτεται, αλλά κυρίως το αίσθημα ασφάλειας που υπήρχε μέσα στη σχέση.

Η εμπιστοσύνη αποτελεί έναν από τους πιο θεμελιώδεις πυλώνες κάθε ανθρώπινης σύνδεσης, καθώς επιτρέπει στους ανθρώπους να αισθάνονται συναισθηματικά ασφαλείς και να εκτίθενται χωρίς φόβο. Όταν αυτή η βάση κλονιστεί, ο άνθρωπος συχνά αρχίζει να αμφισβητεί όχι μόνο τον σύντροφό του αλλά και την ίδια του την κρίση για όσα μέχρι τότε θεωρούσε δεδομένα. Δεν είναι σπάνιο τότε να εμφανίζονται σκέψεις όπως «πώς δεν το κατάλαβα», «τι άλλο μπορεί να μην ξέρω» ή «μπορώ να εμπιστευτώ ξανά»

Το αόρατο κόστος μέσα στη σχέση

Εκεί βρίσκεται και το πιο αόρατο κόστος του ψέματος. Δεν αφορά μόνο τη στιγμή της αποκάλυψης, αλλά κυρίως τη σταδιακή μετατόπιση που συμβαίνει στη δυναμική της σχέσης. Η οικειότητα αρχίζει να υποχωρεί και στη θέση της εμφανίζεται μια σιωπηλή επιφυλακτικότητα.

Οι άνθρωποι αρχίζουν να μιλούν λίγο πιο προσεκτικά, να παρατηρούν περισσότερο και να κρατούν κομμάτια του εαυτού τους πίσω. Έτσι, ενώ η σχέση μπορεί να συνεχίζει να υπάρχει εξωτερικά, εσωτερικά κάτι έχει ήδη αλλάξει, καθώς η αυθόρμητη εμπιστοσύνη έχει δώσει τη θέση της σε μια πιο επιφυλακτική σύνδεση.

Μπορεί να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη;

Η εμπιστοσύνη, όταν τραυματίζεται, δεν αποκαθίσταται με μια απλή συγγνώμη. Απαιτεί χρόνο, συνέπεια και μια πραγματική διάθεση κατανόησης του πόνου που προκάλεσε το ψέμα. Χρειάζεται ειλικρίνεια που δεν περιορίζεται στα λόγια, αλλά αποδεικνύεται σταθερά μέσα από πράξεις.

Παρά τις δυσκολίες, υπάρχουν σχέσεις που καταφέρνουν να επουλώσουν αυτές τις ρωγμές, όχι επειδή αποφεύγουν την αλήθεια, αλλά επειδή έχουν το θάρρος να τη συναντήσουν. Γιατί τελικά καμία σχέση δεν μπορεί να επιβιώσει για πολύ μέσα σε μια πραγματικότητα που βασίζεται σε ψευδαισθήσεις.

Οι ανθρώπινες σχέσεις δεν χρειάζονται τελειότητα για να αντέξουν στον χρόνο· χρειάζονται αυθεντικότητα. Χρειάζονται την ικανότητα δύο ανθρώπων να στέκονται ο ένας απέναντι στον άλλον χωρίς προσωπείο, χωρίς άμυνες και χωρίς την ανάγκη να κρύψουν αυτό που πραγματικά είναι.

«Ίσως τελικά το πιο ουσιαστικό ερώτημα να μην είναι αν οι άνθρωποι λένε ψέματα, αλλά αν έχουν το θάρρος να επιστρέψουν στην αλήθεια…Γιατί μόνο εκεί μπορεί να ξαναγεννηθεί η εμπιστοσύνη». Κ.Λ

Κυριακή Λέντζιου

Κλινική Ψυχολόγος BSc, MSc, PhD© – Ψυχοθεραπεύτρια